Wenen rond 1900: in één stad bevinden zich zulke uiteenlopende historische figuren als Gustav Klimt, Adolf Loos, Gustav Mahler, Sigmund Freud, Arthur Schnitzler, Ludig Boltzmann, Otto Wagner, Arnold Schönberg, Ludwig Wittgenstein, Oskar Kokoschka, Theodor Hertzl, Egon Schiele - en Adolf Hitler. Veel ontwikkelingen die de Westerse geschiedenis van de twintigste eeuw zullen bepalen vinden hun oorsprong in het Wenen van rond 1900. Wenen 1900 was de kraamkamer van de twintigste eeuw, van veel van het goede en het slechte dat die eeuw bracht.
Was dat toeval? Kruisten al die mannen - want het waren vooral mannen - per ongeluk elkaars pad? Hadden zij, behalve hun woonplaats, nog meer gemeen? Speelde Wenen een rol in deze culturele explosie? Had de stad misschien zelfs de hoofdrol, en waren al die baanbrekende intellectuelen enkel haar figuranten?
Wenen kende in het fin de siècle een ongekende culturele bloei, maar die werd gevolgd door een totale politieke, militaire en economische ineenstorting aan het einde van de Eerste Wereldoorlog. Het was, om met Hermann Broch te spreken, "een vrolijke apocalyps". Deze internetsite is een poging om Wenens "oudewijvenzomer" met multimedia vanuit verschillende oogpunten te bekijken.
Rafael Willems
webmaster* Meer info over de site, meer info over Wenen 1900: klik hier
* Wenen 1900 - TOP 10Stel, je wilt uit de culturele Fundgrube die Wenen rond 1900 was de krenten pikken. Hoe doe je dat? Hier tien tips, in willekeurige volgorde:
1. De Ringstrasse: ga naar Wenen en loop, net als al die Weners, net als Adolf Hitler, net als de patiënten van Freud de Ringstrasse af. Werk de gebouwen in volgorde af, van de (eigenlijk secessionistsche) Urania tot aan de Kazerne, en vergaap of erger je aan al die pompeuze neostijlen.
2. De symfonieën en symfonische liederen van Gustav Mahler: hierin komt alles samen, Beethoven en Wagner, Brahms en Bruckner. De vroege symfonieën (1/4) en liederen, en Das Lied von der Erde, zijn makkelijker dan het latere werk. Mahler probeerde in muziek te vangen wat het is, mens te zijn. Geheimtip: wie van Mahler houdt kan wellicht het veel onbekender werk van Erich Wolfgang Korngold waarderen.
3. Lieutenant Gustl van Arthur Schnitzler: 50 bladzijden monologue interieure waarmee Schnitzler de Kakanische strijdmachten en haar onmogelijke en hypocriete moraal te gronde richt. Schandaalverwekkend en hilarisch. Radetzkymarsch van Joseph Roth is een meer sympathiserende behandeling van dit thema, in romanvorm. Die Verwirrungen des Zögling Torless van Robert Musil gaat ook over het leger, in het bijzonder sadistische kadettengemeenschap, en is zwarter.
4. Het Leopoldmuseum in Wenen, in het Museumviertel achter het Kunst- en Naturhistorisches: naar eigen zeggen "Die grösste Egon Schiele Sammlung der Welt", maar ook "Meisterwerke von Gustav Klimt" en "Hauptwerke von Richard Gerstl" en "Wiener Wekstätte" (sic). Ook de Oesterreichische Galerie in het Belvedere heeft veel van deze artiesten (en Kokoschka; het Albertina heeft ook nog grafisch materiaal). Het Museum für Angewandte Kunst barst van de Wiener Werkstätte.
5. De Postsparkasse van Otto Wagner: (een van) de eerste grootschalige functionalistische bouwwerken ter wereld, alles "aus einem Guss" gebouwd, inclusief meubilair - interessanter dan het bekendere Secessionsgebouw. Je kunt ook alle metrostations van Wagner afklapperen. In de buitenwijken zijn Wagners Steinhofkirche, Max Hegeles Borromäuskirche en Josef Hoffmanns Sanatorium Purkersdorf te bewonderen.
6. Huis en praktijk van Sigmund Freud in de Berggasse in Wenen. Maar snuffel eens verder rond in deze wetenschappelijke buurt van Wenen, en ga eens in de Universiteit kijken, of in de Narrenturm (zie hierboven) die Freud tot inspiratie diende en waar de verzameling van patholoog-anatoom Rokitansky is opgeslagen.
7. Aan de Kundmanngasse vind je het huis dat door filosoof Ludwig Wittgenstein werd ontworpen voor zijn zus Margarete. Geheel overeenkomstig zijn filosofie sober, tot de essenties herleid. Wittgenstein bouwde vergelijkbaar met Adolf Loos, wiens ascetische bouwstijl schandalen verwekte.
"Looshaus", Michaelerplatz8. Loos en Wittgenstein waren, behalve door het werk van Otto Wagner, beïnvloed door Karl Kraus' pleidooi voor soberheid en economie - in de taal en daarbuiten. Kraus is overal te zien in Wenen rond 1900: in het schilderen van Oskar Kokoschka, in het bouwen van Loos, in de "a-tonikale" muziek van Arnold Schönberg, en in de filosofie van Wittgensteins Tractatus Logico-Philosophicus, dat kan worden gelezen als een poging schoon schip te maken met het hypocriete Kakanië. Van Kraus zelf is het knipsel-toneelstuk Die letzten Tage der Menschheit nog steeds lezenswaardig.
9. Kraus ontmoette niet alleen instemming: Felix Salten, recensent, pornograaf en schrijver van Bambi, hield er een heel andere esthetiek op na - het kwam zelfs zover dat Salten en Kraus in gevecht raakten in Cafe Griensteidl. En ook de schrijver van het magnum opus van de Weense literatuur Der Mann ohne Eigenschaften, Robert Musil, die met wetenschappelijke precies Kakania ontleedt, moest niets van Kraus ("die gek") hebben.
10. Laatste tip: het Kaffeehaus.
Du hast Sorgen, sei es diese, sei es jene - ins Kaffeehaus!
Sie kann, aus irgend einem, wenn auch noch so plausiblen Grunde, nicht zu dir kommen
ins Kaffeehaus!
Du hast zerrissene Stiefel - - Kaffeehaus!
Du hast 400 Kronen Gehalt und gibst 500 aus - - Kaffeehaus!
Du bist korrekt sparsam und gönnst Dir nichts - - Kaffeehaus!
Du bist Beamter und wärest gern Arzt geworden - - Kaffeehaus!
Du findest Keine, die Dir passt - - Kaffeehaus!
Du stehst innerlich vor dem Selbstmord – - Kaffeehaus!
Du hasst und verachtest die Menschen und kannst sie dennoch nicht missen -- Kaffeehaus!
Man kreditiert Dir nirgends mehr - - Kaffeehaus!Aldus Peter Altenberg. In het Kaffeehaus kwam men elkaar tegen, de culturele elite althans, meer nog dan op de Ringstrasse, in het park, in de universiteit, het theater, of de opera. Dit zijn een paar beroemde:
